سماع قلم

خوشنويسى از هنرهاى ديرين، بالنده و ارزنده ژاپن است، و آئينه ذوق و زيبايى‏دوستى مردم سرزمين آفتاب. نقشِ گرم و چشم‏نوازواژگان كه با پيچش و چرخش چالاك و هنر آفرين قلم مو بر برگ كاغذ مى‏نشيند، و ارج و قدرى كه اين هنر سخنگوى نزد اهل معرفت ونيز عامه مردم دارد، در اين سوى شرق هم والا و تابناك و از ارزشهاى فرهنگ و ادب است، و برابر نهاد آن با خوشنويسى فارسى‏نمودارى از همسويى هنرِ ايران و ژاپن.

خوشنويسىِ فارسى بيشتر به خط نستعليق است، و خطنگارى ژاپنى به سبك‏هاى گونه‏گون و بيشتر به شيوه سوءشو Sosho كه‏انحناهاى هنرمندانه آن به خط شكسته فارسى مى‏ماند - هر چند كه در خوشنويسى ژاپنى قلم‏مو در كار است.

چند سالى پيش نمايشگاهى در ناحيه كانساى (گستره اوساكا - كيوتو - كوبه - نارا) برگزار شد كه نمونه‏هايى از آثار خوشنويسى‏فارسى را با چند قطعه خوشنويسى ژاپنى كه با قلم نى نگاشته شده بود به معرض ديد هنردوستان گذاشت. خوشنويسى ژاپنى با نِى، كه‏چيز تازه‏ايست، شوق و كنجكاويم را برانگيخت: به پرس و جوُ برآمدم، و آقاى مون چوُ ابداع كننده اين شيوه و خطاط قطعه‏هاى‏موصوف كه از اشتياقم شنيد با محبت بسيار و با چند نمونه از آثارش پيشم آمد و به شرح و بيانِ تاريخچه كارِ هنريش نشست. گفت كه‏حدود هفت دهه پيش در ايالت نارا به دنيا آمده و از كوچكى با قلم مو، به شيوه خوشنويسى ژاپنى، خطاّطى مى‏كرده و ذوق وچيره‏دستى خود را در اين هنر پرورش مى‏داده است، امّا شيوه رايج خوشنويسى ژاپنى و مكتب‏هاى شناخته شده آن مانند مكتبِ«هانانو» و مكتب «اوچانو» (كه از استادان صاحب سبكِ اين هنر نام گرفته‏اند)، با پايبندى كه به اصول و قواعد قديم و يكنواختى‏اى كه‏دارند، راضيش نساخته و در پى ابداعى در اين عرصه بوده است، و مى‏خواسته تا طرحى نو در اندازد. به اين انگيزه، از بست سالى پيش‏راهيابى تازه براى خطاطى، مثلاً با برگ گياه يا شاخه درخت، آزموده و سرانجام دريافته كه نى كه در خوشنويسىِ فارسى هم هنرآفرينى‏دارد بهترين وسيله نشان دادن افسونِ تصويرى كلام بر كاغذ است. پس با كوشش فراوان و تجربه‏هاى پى در پى توانسته است با تراشيدن‏و به هم پيوستن قطعه‏هاى نى، و تعبيه شيارهايى بر جدارِ بيرونى آن قلم‏هايى بسازد كه مركب را بر سر نگهميدارد، و با پيچ و تاب‏موزون و چرخش خوش خرام بر صفحه كاغذ نقش‏هايى جاندار و زيبا از خوشنويسى ژاپنى به شيوه‏اى تازه مى‏آفريند. در سال 1992 م.كه تلاش او در اين كار به توفيق انجاميد، «چوُكوُساى» را تخلّص هنرى خود برگزيد. ⁽¹⁾ اين نام مركّب با واژه‏اى كه معنىِ نى يا خيزران داردساخته شده است. «تاكِه» يا نى در ژاپن و نزد ژاپنيان بسى پرارج است، و به راههاى گوناگون در زندگى ژاپنى به كار مى‏آيد. از چوب‏هاى‏كوچك غذاخورى (در ژاپنى، «هاشى») گرفته تا ستون عمارتهاى زيباى ژاپنى و پايه پلهاى زيبا و نفيس را از «تاكه» مى‏سازند، و جوانه‏خيزران كه «تاكه - نو - كو» خوانده مى‏شود و در بهار بار مى‏آيد در آشپزى ژاپنى جاى خاصى دارد. مى‏توان گفت كه زندگى ژاپنى بى نى‏و خيزران لطف و گيرايى‏اش را به اندازه بسيار از دست مى‏دهد. اين گياه در ژاپن گونه‏هاى فراوان دارد، و در فصلِ سرما گل مى‏دهد.

در خوشنويسى ژاپنى با نى، قلم از چپ به راست مى‏لغزد، و چرخش دايره‏وار آن بر برگ كاغذ انحناهايى زيبا و چشم‏نواز مى‏نشاند.متونِ خوشنويسى ژاپنى بيشتر شعر كوتاه ( «تانكا»، شعر پنج‏بندىِ 31 هجايى، يا «هايكوُ»، شعر سه بندىِ 17 هجاتى) و واژگان كليدى‏مانندِ شادى، اميد، عشق، صفا، صدق، مِهر و فضيلت است. آقاى مون چوُ بيشتر دوست دارد كه كلمه ميچى، به معنى راه يا طريقت، را -كه به نقش و نماهايى رازگونه و هنرمندانه در مى‏آيد - خوشنويسى كند؛ و شمارى بسيار از قطعه‏هاى خطاطى شده با نىِ او نقش اين‏كلمه‏ها يا تركيب‏هاى بر ساخته از آن بر كاغذ است.

---

1) چوُكوُ» تلفّظ چينىِ نشانه نگارشى براى نى است، كه در ژاپن «ئون» يا، بيشتر و در زبانِ هر روزه، «تاكِه» خوانده مى‏شود.